Neden Havas İlmi Var? Kur'ân ve Âlimlerin Işığında Manevi Hikmet

İnsanoğlu var olduğu günden bu yana görünenin ötesinde bir hakikat aramış, kâinatın sırlarına dokunmaya çalışmıştır. Bu arayışın en derin ve en asil yansımalarından biri de havas ilmidir. Peki neden böyle bir ilim vardır? Neden asırlar boyunca büyük âlimler bu ilmin peşine düşmüş, onu korumuş, aktarmış ve ondan medet ummuşlardır? Bu sorunun cevabı, hem insanın fıtratında hem de Kur'ân-ı Kerîm'in engin manevi denizinde saklıdır.

Havas İlminin Kaynağı ve Manevi Zemini

Havas ilmi, kelime anlamı itibarıyla "hassalar" yani özellikler, hususiyetler ilmidir. Allah Teâlâ'nın kelâmındaki, isimlerindeki, sıfatlarındaki ve yarattığı varlıklardaki gizli hikmetleri ve tesirleri araştıran bir manevi disiplindir. Bu ilim, gökten inen bir hediye gibi peygamberlerin mirasından süzülerek gelmiş, evliyâullahın ellerinde şekillenmiş ve gerçek ehline emanet edilmiştir.

Kur'ân-ı Kerîm, Kehf sûresinde Hz. Musa ile Hızır aleyhisselamın kıssasını anlatırken bize çok mühim bir kapı aralar. Allah Teâlâ, Hızır aleyhisselam hakkında şöyle buyurur: "Ona katımızdan bir rahmet vermiş ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik." (Kehf, 65). İşte havas ilminin özünde bu ilm-i ledünün izleri vardır. Zâhirî ilimlerin yanında, bâtınî hakikatlere açılan bir pencere olarak bu ilim, seçilmiş kullara Rabbani bir ikram olarak takdim edilmiştir.

Neden Böyle Bir İlme İhtiyaç Vardır?

İnsan sadece maddi bir varlık değildir. Bedeni toprak, ruhu ise Rabbin nefhasından bir sırdır. Bu ikili yapı, hem maddi hem de manevi tedbirlere ihtiyaç duyar. Nasıl ki hastalıklarımız için tıp ilmine, geçimimiz için ziraat ve ticarete başvuruyorsak; manevi hastalıklarımız, ruhi darlıklarımız ve gaybi tehlikeler için de manevi bir tıbba ihtiyaç duyarız. Havas ilmi işte bu manevi tıbbın en önemli sütunlarından biridir.

İmam Gazzâlî hazretleri İhyâu Ulûmi'd-Dîn adlı eserinde, kalbin hastalıklarının bedenin hastalıklarından çok daha tehlikeli olduğunu, çünkü bedenin hastalığı ölümle biterken kalbin hastalığının ebedi azaba sebep olabileceğini vurgular. İşte havas ilmi, bu kalbî ve manevi hastalıklara Kur'ân ve esmâ ile şifa arayan bir yoldur.

Kur'ân-ı Kerîm'in Şifa ve Rahmet Oluşu

Allah Teâlâ, Kur'ân-ı Kerîm'in bizzat kendisinin şifa olduğunu beyan etmiştir. İsrâ sûresinde şöyle buyrulur: "Biz Kur'ân'dan mü'minler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiriyoruz." (İsrâ, 82). Yine Fussilet sûresinde "De ki: O, iman edenler için bir hidayet ve şifadır." (Fussilet, 44) buyrulmuştur. Bu ayetler, havas ilminin en temel dayanaklarındandır. Zira bu ilim, Kur'ân'ın şifa vasfını hayatın her alanına taşımayı, esmâ-i hüsnânın feyzinden istifade etmeyi hedefler.

İbn Kayyim el-Cevziyye, et-Tıbbü'n-Nebevî adlı eserinde Fâtiha sûresinin şifa oluşuna dair Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellemin hadisini nakleder. Bir sahâbî akrep sokan bir kimseye Fâtiha okumuş ve o kişi Allah'ın izniyle şifa bulmuştur. Efendimiz aleyhissalâtü vesselâm bu haberi duyunca "Onun bir rukye olduğunu nereden bildin?" buyurarak bu uygulamayı tasdik etmiştir. İşte havas ilminin nübüvvet mirasından beslenen kökleri buradadır.

Esmâ-i Hüsnâ'nın Havassı ve Faziletleri

Allah Teâlâ'nın güzel isimleri, kâinatın manevi anahtarlarıdır. A'râf sûresinde "En güzel isimler Allah'ındır. O halde O'na o güzel isimlerle dua edin." (A'râf, 180) buyrulmaktadır. Bu ayet, havas ehlinin esmâ ile meşgul olmasının Kur'ânî dayanağıdır.

Muhyiddin İbn Arabî hazretleri Fütûhât-ı Mekkiyye'sinde her bir ismin bir tecelli mahalli, bir hikmet menbaı olduğunu beyan eder. Örneğin Yâ Latîf isminin sıkıntı anlarında, Yâ Şâfî isminin hastalıklarda, Yâ Rezzâk isminin ise rızık darlığında büyük tesirlerinin olduğu, ehli tarafından bilinen bir hakikattir. Ahmed el-Bûnî hazretleri Şemsü'l-Maârif'inde bu isimlerin sayısal karşılıklarını, okuma adetlerini ve tesir vakitlerini tafsilatlı bir şekilde ele almıştır.

Peygamberlerin Miracı ve Havas İlmi

Havas ilmi, Hz. Süleyman aleyhisselamın rüzgâra hükmetmesinden, Hz. Musa aleyhisselamın asasıyla denizi yarmasından, Hz. Süleyman'ın Belkıs'ın tahtını göz açıp kapayıncaya kadar getirten Âsaf b. Berhıya'nın ism-i azam ile duasından beslenir. Neml sûresinde bu hadise şöyle anlatılır: "Yanında kitaptan bir ilim bulunan kimse ise, 'Gözünü açıp kapamadan ben onu sana getiririm' dedi." (Neml, 40). İşte bu kitaptan bir ilim ifadesi, havas ehlinin üzerinde asırlarca düşündüğü ilahi bir işarettir.

Havas İlminin Fazileti ve Hikmeti

Bu ilmin fazileti, kula Rabbini daha yakından tanıtmasında, tevekkülünü artırmasında ve gaybi sebeplere iman şuurunu güçlendirmesinde yatar. Bir kul, esmâ ile meşgul oldukça kalbi cilalanır, ruhu genişler ve Allah'a olan bağı derinleşir. Havas ilminin sadece dünyevi faydalar temini olduğunu düşünmek büyük bir yanılgıdır. Asıl gaye, kulun manevi mertebesini yükseltmesi ve kurbiyet makamına erişmesidir.

Havas ilminin bazı temel faydaları şunlardır:

Havas İlminde Edep ve Ehliyet

Bu ilim, gelişigüzel bir uğraşı değildir. Mutlaka bir mürşid-i kâmilin denetiminde, ihlas ve takva üzere yürünmesi gereken bir yoldur. İmam Şa'rânî hazretleri, bu ilmin ehli olmayanların eline geçtiğinde nasıl fitnelere kapı araladığını uzun uzun anlatır. Zira niyeti bozuk olan, dünya menfaatine tamah eden veya gösterişe kapılan bir kalp, bu ilmin bereketinden mahrum kalır, hatta zarar görür.

Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem "Ameller ancak niyetlere göredir." buyurmuşlardır. Havas ilminde de asıl olan niyettir. Kul, Allah rızası için, ümmete hizmet için, mazlumun imdadına yetişmek için bu ilme talip olursa Allah Teâlâ onun kalbine hikmet kapılarını açar.

Sonuç: Bir İlmin Var Oluşundaki İlahi Hikmet

Neden havas ilmi vardır sorusunun cevabı aslında bir tekdir: Çünkü Allah Teâlâ bu kâinatı sırlarla dolu bir kitap olarak yaratmıştır ve o sırların anahtarlarını da yine kelâmına, isimlerine ve seçilmiş kullarına emanet etmiştir. İnsanoğlu bu sırlara talip olmadan Rabbini gereği gibi tanıyamaz. Havas ilmi, kulun aczini idrak etmesi, sebeplere tutunurken müsebbibü'l-esbâba yönelmesi ve kalbini yalnızca Allah'a bağlaması için bir vesiledir.

Bu ilim, doğru ellerde bir rahmet pınarı, yanlış ellerde ise büyük bir imtihandır. Kur'ân'ın feyzine, Rasûlullah'ın sünnetine, âlimlerin çizgisine ve evliyâullahın edebine sadık kalındığı sürece havas ilmi, ümmetin manevi hazinelerinden biri olarak varlığını sürdürecektir. Zira bu ilim, insanlığa Allah'ın "Beni zikredin, ben de sizi zikredeyim." (Bakara, 152) davetinin en derin ve en samimi cevaplarından biridir.

Abdulfettah Hoca'nın RahlesindenSır Katibi ve Manevi Mimar