Havas İlminin İslamdaki Yeri: Sırlar, Ayetler ve Faziletler

Havas ilmi, İslam kültürünün derin bir irfan geleneğine dayanan, ayet-i kerimeler, esmâ-i hüsna, dualar ve manevî sırların tesirlerini konu edinen özel bir ilim dalıdır. Bu ilim, yüzyıllar boyunca büyük âlimler, mutasavvıflar ve gönül erleri tarafından titizlikle tetkik edilmiş; Kur’ân’ın hikmet hazinesinden süzülen bir marifet olarak kabul görmüştür. Havas ilminin İslam’daki yerini doğru anlamak, hem inancımızın sınırlarını korumak hem de bu ilmin faziletlerinden hakkıyla istifade edebilmek adına büyük önem taşır.

Havas İlminin Tarifi ve Kaynağı

Havas kelimesi, sözlükte “hususiyetler, özellikler” anlamına gelir. Istılahî manada ise Kur’ân âyetlerinin, mübarek isimlerin, hurûf-ı mukattaanın ve bazı duaların taşıdığı manevî tesirleri inceleyen ilim olarak tarif edilir. İmam Gazzâlî’nin İhyâu Ulûmi’d-Dîn eserinde işaret ettiği gibi, Kur’ân’ın zâhirî bir manası olduğu gibi bâtınî bir hikmeti de vardır; havas ilmi bu bâtınî hikmetin bir meyvesidir. Cenâb-ı Hak, Yûnus sûresinde şöyle buyurmaktadır

“Ey insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt, gönüllerdekine bir şifa, mü’minler için bir hidayet ve rahmet gelmiştir.” (Yûnus, 10/57)

Bu âyet, Kur’ân’ın sadece bir okunuş kitabı değil, aynı zamanda bir şifa ve rahmet kaynağı olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

Kur’ân-ı Kerim’de Havasın İzleri

Havas ilminin en sağlam dayanağı Kur’ân-ı Kerim’dir. İsrâ sûresinde Rabbimiz

“Biz Kur’ân’dan öyle bir şey indiriyoruz ki o, mü’minler için şifa ve rahmettir; zalimlerin ise ancak zararını artırır.” (İsrâ, 17/82)

buyurmaktadır. Bu âyet, âyetlerin manevî tesirine dair açık bir delildir. Fâtiha sûresinin şifa niyetiyle okunması, Efendimiz aleyhissalâtü vesselâmın Muavvizeteyn’i sıklıkla tavsiye buyurması, Âyetü’l-Kürsî’nin koruyuculuk vasfına dair hadis-i şerifler, havasın peygamber ahlâkından süzülen köklü bir gelenek olduğunu göstermektedir.

Efendimiz sallallâhu aleyhi ve sellem bir hadîs-i şerifte “Kim akşam olduğunda Bakara sûresinin son iki âyetini okursa, onlar ona kâfî gelir.” buyurmuştur. Bu tür rivayetler, Kur’ân âyetlerinin sadece kıraat değil, aynı zamanda bir manevî sığınak olarak da vazifelendirildiğini bize öğretmektedir. Havas ilmi de işte bu nebevî mektebin bir devamı hükmündedir.

Büyük Âlimlerin Havasa Bakışı

İslam tarihine baktığımızda, havas ilminin sıradan bir uğraş olmadığını, aksine büyük âlimlerin ve muhakkiklerin ihtimam gösterdiği bir saha olduğunu görürüz. İmam Ahmed el-Bûnî, Şemsü’l-Maârifi’l-Kübrâ adlı meşhur eserinde harflerin, isimlerin ve âyetlerin sırlarını bir irfan hazinesi hâlinde derlemiştir. Muhyiddin İbnü’l-Arabî, Fütûhât-ı Mekkiyye’sinde harf ilmini ve esmâ sırlarını hikmetin en yüksek mertebeleri arasında saymıştır. İmam Suyûtî, İmam Gazzâlî, Şeyh Abdülkâdir Geylânî ve Şah-ı Nakşibend gibi büyük zâtların eserlerinde de duaların, virdlerin ve âyetlerin havassına dair pek çok tafsilat bulunur.

Bu âlimlerin ittifak ettiği bir husus vardır. Havas ilmi, ancak sağlam bir itikad, dürüst bir niyet ve şer’î ölçülere bağlılık üzere işletildiğinde bir hayır kapısı olur. Aksi hâlde nefsin ve şeytanın oyuncağı hâline gelmesi kaçınılmazdır. Nitekim Şeyh Abdülkâdir Geylânî hazretleri, sâlike ilk tavsiyesinin farzlara ittibâ olduğunu, ondan sonra sünnete sarılmayı, en sonunda ise ilm-i havas gibi hususî bilgilere yönelmeyi salık verirdi.

Esmâ-i Hüsna ve Faziletleri

Havas ilminin en berrak kapılarından biri esmâ-i hüsnadır. Cenâb-ı Hak, A‘râf sûresinde

“En güzel isimler Allah’ındır; O’na bu isimlerle dua edin.” (A‘râf, 7/180)

buyurur. Bu âyet, esmâ-i hüsna ile yapılan duanın husûsî bir tesiri olduğunu ilan etmektedir. Yâ Latîf ismi kalplere sükûn ve rızık genişliği, Yâ Vedûd ismi muhabbet ve gönül yakınlığı, Yâ Şâfî ismi hastalıklara şifa, Yâ Hafîz ismi ise kötülüklerden muhafaza için asırlardır ehl-i havas tarafından tavsiye edilmiştir.

Bu isimlerin belli sayılarda, belirli zaman dilimlerinde ve edep dairesinde zikri, sâlike hem kalbî bir arınma hem de manevî bir kuvvet kazandırır. Zira Yûnus Emre’nin dediği gibi ilim ilim bilmektir, ilim kendini bilmektir; havas ilmi de en nihayetinde insanı Rabbine yaklaştıran, kendi hakikatini bildiren bir ilim olduğunda meyvesini vermiş sayılır.

Havasın Şer’î Ölçüleri ve Sınırları

Havas ilminin İslam’daki yeri, onu meşrû dairede tutan sınırlarla anlam kazanır. Bu ilim; sihir, kehanet veya cinlerle uygunsuz irtibat gibi şeriatın kesin haram kıldığı sahalardan tamamen ayrıdır. Bakara sûresindeki

“Hâlbuki Süleyman kâfir olmadı; fakat şeytanlar kâfir oldular. Çünkü insanlara sihri öğretiyorlardı.” (Bakara, 2/102)

âyeti, sihrin küfür sınırına dayanan bir tehlike olduğunu bildirir. Havas ise sihrin tam mukabilidir; niyet Allah rızası, vasıta O’nun kelâmı ve isimleri, gaye ise kulun manen yükselmesidir.

Bu sebeple ehl-i havas büyükleri, bu ilme talip olan kişide bazı vasıfların bulunmasını şart koşmuşlardır. Abdest ve taharete devam, farzları eksiksiz eda, haramlardan içtinap, dilin gıybetten korunması, lokmanın helâl olması ve bir mürşid-i kâmilin nezareti bunların başında gelir. Aksi hâlde bu ilim, sahibine fayda yerine zarar getirebilir; çünkü ruhânî tesirler, kalp aynası paslı olan kimsede aksini bulamaz.

Havas İlminin Faziletleri

Doğru niyet ve edeple sarılındığında havas ilminin insan hayatına kazandırdığı pek çok fazilet vardır. Kalbin Kur’ân’a bağlanması, esmâ-i hüsna ile ünsiyet kesbedilmesi, dua şuurunun derinleşmesi ve tevekkül duygusunun kuvvetlenmesi bunların başında gelir. İmam Nevevî’nin el-Ezkâr adlı eserinde topladığı virdler, zikirler ve dualar, aslında havasın en berrak hâllerinden biridir; çünkü her biri belirli hâllere ve ihtiyaçlara mahsus manevî reçetelerdir.

Sabah akşam okunan mübarek sûrelerin insanı kötülüklerden koruması, hasta yatağında okunan Fâtiha’nın şifaya vesile olması, sıkıntı anında tekrar edilen “Hasbünallâhü ve ni‘me’l-vekîl” zikrinin kalbe genişlik vermesi, havasın nasıl bir rahmet kapısı olduğunu bize göstermektedir. Bu yönüyle havas ilmi, mü’minin gündelik hayatını manevî bir zırhla kuşatan, onu her adımında Rabbine bağlı tutan bir irfan iklimidir.

Günümüzde Havas İlmine Yaklaşım

Günümüzde havas ilmi, hem yanlış tanıtımlar hem de bu sahayı istismar eden ehliyetsiz kişiler yüzünden zaman zaman gölgelenmektedir. Oysa bu ilim, İslam’ın geniş ilim mirasının nezih bir dalıdır ve ancak ehlinden, sağlam bir silsileden ve muteber kaynaklardan öğrenildiğinde bereketini gösterir. Bir tıp ilmi nasıl ehline emanet edilirse, havas ilmi de kalbini Allah’a bağlamış, nefsini terbiye etmiş, ilmiyle âmil olmuş zâtların rehberliğinde öğrenilmelidir.

Netice itibariyle havas ilmi, Kur’ân’ın nûrundan bir kandil, sünnetin hikmetinden bir pencere ve âriflerin gönlünden akıp gelen berrak bir pınardır. Ona doğru edeple yaklaşan, hem dünyada huzur bulur hem de âhirete azığını çoğaltır. Rabbimiz bizleri; ilmin zâhirini ve bâtınını edep dairesinde anlayan, o ilimle amel eden kullarından eylesin.

Abdulfettah Hoca'nın rahlesindenSır Katibi ve Manevi Mimar